Theux

Theux is een gemeente in de provincie Luik, op korte afstand van Spa, aan de rand van de Ardennen. De naam gaat terug op het Gallo-Romeinse Tectis, wat “daken” betekent. Theux was in de middeleeuwen het hoofddorp van het latere Marquisat de Franchimont, het gebied dat naast Theux ook de bans van Spa, Sart, Jalhay en Verviers omvatte en onder het gezag stond van de prins-bisschop van Luik.

Theux is van oudsher bekend om zijn zwarte marmer. Al in de Gallo-Romeinse tijd werd het uit de bodem gewonnen, en in de zeventiende eeuw exploiteerde een Luikse burger een steengroeve vlak bij de kerk. Het marmer is te herkennen in de portalen, wijwatervaten en grafmonumenten in kerken ver buiten de gemeente.

Theux wordt voor het eerst vermeld in 814, in een oorkonde van Lodewijk de Vrome. In 898 schonk koning Zwentibold het domein aan de bisschop van Luik, waarmee het gebied bij het prinsbisdom kwam. Met de bouw van het kasteel van Franchimont in de elfde eeuw groeide Theux uit tot hoofdplaats van het markizaat, een enclave van het prinsbisdom tussen de hertogdommen Limburg en Luxemburg. In 1456 kreeg de plaats stadsrechten. In 1468 trokken zeshonderd Franchimontezen naar Luik om Karel de Stoute te overvallen. De aanval mislukte en vrijwel alle deelnemers kwamen om. Als vergelding liet Karel de Stoute het perron van Theux, symbool van de stedelijke vrijheden, afbreken.

In 1789 kwamen in het nabije Polleur afgevaardigden van de vijf bans bijeen. Zij namen een Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger aan, de derde ter wereld na die van Virginia en Parijs. De laatste zitting vond plaats in het gemeentehuis van Theux. Na de Franse Revolutie werd het prinsbisdom afgeschaft en raakte het kasteel van Franchimont in verval; in de negentiende eeuw diende het als steengroeve.

De parochiekerk op het marktplein is het oudste en opmerkelijkste bouwwerk van Theux. De kerk gaat terug tot een Merovingische kapel, maar het huidige gebouw is in essentie Romaans en dateert van rond 1019. Het is een hallenkerk: de drie beuken zijn van gelijke hoogte, wat zeldzaam is bij Romaanse kerken. Het is de enige bewaarde Romaanse hallenkerk in het gebied tussen de Loire en de Rijn.

Aan de noordzijde staat een vierkante verdedigingstoren uit de dertiende eeuw, bekroond met houten hourds, een gevechtsbalkon dat op 1345 is gedateerd. In België bestaan nog maar twee verdedigingstorens van dit type: deze en die van de kerk van Bastenaken. Het portiek herbergt een portaal en twee wijwatervaten in zwart marmer van Theux. De cassetteplafonds van de middenbeuk, het koor en de zijkapellen zijn respectievelijk beschilderd in 1630, 1681 en 1698. Ze tonen een uitgebreid heiligenprogramma als reactie op de protestantse Hervorming.

Op een rotsuitloper boven de Hoëgnevallei staan de ruïnes van het kasteel van Franchimont, gebouwd in de elfde eeuw als een van de twaalf verdedigingsburchten van het prins-bisdom Luik. Het kasteel is erkend als uitzonderlijk erfgoed van Wallonië. De vzw Les Compagnons de Franchimont beheert de site, voert restauratiewerken uit en organiseert rondleidingen met audioguide in het Frans, Nederlands, Engels en Duits. Elke twee jaar vindt er een middeleeuws festival plaats, voor het eerst gehouden in 1977 en daarmee een van de oudste van zijn soort in België.

Op het grondgebied van Theux, in La Reid, ligt dierenpark Forestia. Het park opende in 1973 als wildpark en richt zich op Europese fauna in halfwilde verblijven. Herten, wilde zwijnen, lynxen en andere inheemse dieren leven in grote groepen in ruime omheiningen. Naast het dierenpark is er een klimpark open van half maart tot half november.

Eveneens in La Reid ligt de Charmille du Haut-Marêt, een haagbeukendreef van 573 meter en daarmee de langste van Europa. De laan werd in 1885 aangeplant in opdracht van industrieel J.R. Nys en vormt een gesloten groen gewelf. Oorspronkelijk was de dreef bijna twee keer zo lang, tot Duitse tanks in mei 1940 het noordelijke deel vernielden. Sinds 1979 is de dreef geklasseerd als monument. De toegang is gratis, te voet of met de fiets.