De kerk van de heiligen Hermes en Alexander staat op het marktplein van Theux en is een van de uitzonderlijkste romaanse kerken van België. De plek heeft een bewoningsgeschiedenis die teruggaat tot de vijfde eeuw: onder het huidige koor zijn funderingen gevonden van drie opeenvolgende gebouwen uit de zevende, achtste en negende eeuw. De Merovingische kapel was gewijd aan de heilige Petrus; de Karolingische opvolger aan de heilige Hermes, wiens relikwie door de Karolingische vorsten vanuit Rome werd meegebracht. Aan het einde van de elfde eeuw werd de kerk aan de heilige Alexander toegewijd, na een schenking van een relikwie door de abdij van Stavelot. Het huidige Romaanse gebouw dateert in essentie van rond 1019.
Kerk van de heiligen Hermes en Alexander
Een hallenkerk
De kerk is een hallenkerk: de middenbeuk en de twee zijbeuken zijn van gelijke hoogte. Dit is zeldzaam voor een Romaans gebouw, en de kerk van Theux is het enige bewaarde voorbeeld van dit type uit de elfde eeuw in het gebied tussen de Loire en de Rijn. Rond 1500 werd het Romaanse rechthoekige koor vervangen door een gotisch driezijdig koor met hoge spitsboogvensters. De kerk werd volledig gerestaureerd tussen 1977 en 1982.
De verdedigingstoren
Aan de noordzijde staat een massieve vierkante toren uit de dertiende eeuw. Ze is bekroond met een houten hourd uit de tweede helft van de veertiende eeuw, een houten uitkragende constructie waarmee de verdedigers op belegeraars konden neerkijken. In heel België zijn nog maar twee van zulke hourds bewaard: in Theux en in Bastenaken.
Het noordelijke portiek heeft een portaal in zwart marmer van Theux, geflankeerd door twee gotische wijwatervaten uit de zestiende eeuw, eveneens in lokaal zwart marmer.
De beschilderde plafond
Het opvallendste element van het interieur is het cassetteplafond. De middenbeuk heeft 127 beschilderde houten panelen uit 1630, het koor een geschilderd houten plafond uit 1681 en de zijkapellen beelden uit 1698. De schilderingen tonen een uitgebreid programma van heiligen, de Christusfiguur, en scènes uit het Nieuwe Testament. Ze werden aangebracht als uitdrukkelijke reactie op de protestante Hervorming. Het doopvont heeft een twaalfde-eeuwse kuip op een gekerstend Romaans zuiltje met een gotische voet.
Theux is het dorp waar de kerk deel van uitmaakt. Het stadje heeft een historisch centrum met vakwerkhuizen in de vallei van de Hoegne.
La Fleur de Franchimont is een likeur die in de omgeving van Theux gemaakt wordt en vernoemd is naar het kasteel van Franchimont, niet ver van Theux.
Limbourg ligt op circa tien kilometer van Theux in het Vesdredal. De historische stad heeft een ommuurde binnenstad op een heuvelrug boven de rivier.
De Sint-Pieterskerk van Bastogne deelt met de kerk van de heiligen Hermes en Alexander in Theux een bijzonder kenmerk: beide Ardense kerken bewaren een uitzonderlijk houten gewelf als blikvanger van het interieur. De Sint-Pieterskerk dateert in haar oudste delen uit de negende eeuw en is geklasseerd als uitzonderlijk erfgoed van Wallonië.