Abdij van Stavelot

De abdij van Stavelot werd in 648 gesticht door de heilige Remacle, een monnik uit het Franse Aquitanië die van de Austrasische koning Sigebert III een stuk bos in de Ardennen ontving met de opdracht de streek te kerstenen. Remacle stichtte er een dubbele abdij, één in Stavelot, één in het nabijgelegen Malmedy, die de kiem vormde van het Abdijvorstendom Stavelot-Malmedy. Dit kerkelijke vorstendom bleef meer dan duizend jaar min of meer autonoom functioneren binnen het Heilige Roomse Rijk en oefende zijn economische, religieuze, politieke en artistieke invloed uit op een gebied dat de grenzen van het huidige België ruim overschreed.

De twaalfde eeuw was de gouden eeuw van de abdij. Abt Wibald, die in 1130 de leiding overnam, was niet alleen een vertrouwd diplomaat van drie Duitse keizers, maar ook een van de grote mecenassen van zijn tijd. Hij gaf opdracht tot de vervaardiging van het Remaclusretabel, een groot altaarstuk van goud en zilver met centraal het reliekschrijn van de stichter en een reeks andere meesterwerken van de Rijnlands-Maaslandse edelsmeedkunst. Van die schat is na de plundering tijdens de Franse Revolutie weinig overgebleven; losse medaillons bevinden zich nu in musea in Frankfurt en Berlijn, en het Pinksterretabel hangt in het Musée national du Moyen Âge in Parijs. Wibalds briefwisseling behoort tot de voornaamste historische bronnen voor de Tweede Kruistocht.

Na een lange periode van verval en meerdere verwoestende branden heeft abt Willem van Manderscheid de abdij aan het begin van de zestiende eeuw grondig gerenoveerd. In 1534 begon hij met de bouw van een nieuwe westtoren bij de abdijkerk. Die toren is het enige deel van de kerk dat de Franse Revolutie overleefde. Eind achttiende eeuw lieten de Fransen de abdijkerk slopen na de opheffing van het vorstendom in 1795. Van de zeventiende- en achttiende-eeuwse abdijgebouwen zijn het poortgebouw en de bijgebouwen in Maaslandse renaissance en het abtsverblijf in Luikse barokstijl bewaard gebleven.

Wie het complex betreedt, staat op een kasseienplein omgeven door de imposante abdijgebouwen uit de zeventiende en achttiende eeuw. De toegang loopt via het poortgebouw uit 1522, geflankeerd door de voormalige stallen, brouwerij en bakkerij uit 1717. Op de binnenplaats zijn de contouren van de verdwenen abdijkerk zichtbaar gemaakt door de blootgelegde funderingen. Betonnen markeringen duiden de plaatsen aan waar ooit pilaren stonden; zo is de volledige plattegrond van de elfde-eeuwse Romaanse kerk leesbaar. Dankzij 3D-reconstructietechnologie in het museum is een virtuele rondgang mogelijk door het transept, koor, schip en de crypte van de kerk die in 1795 verdween. De opgravingen staan op de lijst van de 159 uitzonderlijke erfgoederen van Wallonië en zijn gratis toegankelijk. In de zomer vinden er op zondag gratis aperitiefconcerten plaats in de kloostertuin.

Dit museum neemt de meeste tijd in beslag: een bezoek vraagt gemiddeld anderhalf tot twee uur. De tentoonstelling vertelt de geschiedenis van het vorstendom van de stichting door Remacle in 648 tot de opheffing bij de Franse Revolutie, via oud vaatwerk, manuscripten, kunstwerken en multimediaopstellingen. Een aparte ruimte is gewijd aan abt Wibald, inclusief een replica van zijn skelet, die de twaalfde-eeuwse bloeiperiode van de abdij vertegenwoordigt. Videoschermen tonen driedimensionale reconstructies van verloren architectuur en edelsmeedkunst. Voor kinderen zijn er twee speurtochtenboekjes in verschillende moeilijkheidsgraden beschikbaar, ook in het Nederlands. Wie alle opdrachten correct invult, verdient een versnapering in de cafetaria. Jonge bezoekers ontvangen bovendien een archeologenspeld.

In de gewelfde kelders van de abdij bevindt zich het circuitmuseum, het enige ter wereld volledig gewijd aan Spa-Francorchamps. De ruimte zelf is al een attractie: dikke stenen muren, lage bogen en de geur van motorbrandstof. De collectie omvat voertuigen van de vroegste wielerwedstrijden tot moderne formule-auto’s en motoren, van eenvoudige racefietsen uit de begintijd tot een zeldzame lichtblauwe Porsche 917 en diverse Formule 1-wagens. De oudste auto in de collectie stamt uit 1909.

Naast de voertuigen zijn er originele raceposterscollecties, helmen, trofeeën en videobeelden die de hoogte- en dieptepunten van meer dan een eeuw motorsport in de vallei van de Eau Rouge documenteren. Een maquette van het huidige circuit geeft het imposante tracé van 7 kilometer in schaal weer. In 2024 werd het iconische lokaal van het voormalige circuit gerestaureerd en als nieuw stuk aan de collectie toegevoegd. Plan voor dit museum een halfuur tot een uur.

Het kleinste van de drie musea bevindt zich op de eerste verdieping van de oostvleugel en is het enige museum ter wereld dat volledig aan Guillaume Apollinaire is gewijd. Het herdenkt de zomer van 1899, die de negentienjarige dichter in Stavelot doorbracht, de zomer waarin hij zijn eerste gedichten schreef, zijn pseudoniem definitief aannam en verliefd werd op Marie Dubois, dochter van een caféhouder bij de kerk. De tentoonstelling toont manuscripten, gedrukte werken en kunstwerken van vrienden en tijdgenoten als Picasso, Chagall, Cocteau en Marie Laurencin. De scenografie werd in 2018 volledig herzien ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van zijn overlijden. Het museum geeft een bredere inkijk in zijn artistieke wereld dan alleen de Stavelot-episode: Apollinaire geldt als theoreticus van het kubisme en grondlegger van het surrealisme. Vanuit de abdij is de zogenaamde Route d’Apollinaire te volgen, langs de plekken in de stad die met zijn verblijf verbonden zijn.