Citadel van Montmédy

De citadel van Montmédy ligt op een rotsachtige heuvel boven de vallei van de Chiers, in het noorden van het departement Meuse. Het bovenstadje, Montmédy-Haut, ligt volledig binnen de vestingwerken. Zodra je boven aankomt, zie je hoe compact het geheel is: wallen, bastions, grachten, kazematten en daarbinnen een klein stratenplan met huizen, een kerk en voormalige militaire gebouwen. Montmédy is gebouwd als grensvesting en dat voel je nog steeds aan de opzet. De citadel is eigendom van de gemeente en wordt stap voor stap hersteld.

De oudste kern van Montmédy stamt uit de middeleeuwen. In 1221 liet Arnould III van Chiny op de heuvel een eerste kasteel bouwen. In de 13e eeuw werd de bovenstad ommuurd, waardoor Montmédy een versterkte plaats werd die het omringende gebied kon controleren. Montmédy was in die periode een tijdlang de hoofdstad van het graafschap Chiny. Na de middeleeuwen verschoof de macht in de regio en kwam Montmédy in het hertogdom Luxemburg terecht. Dat verklaart waarom de vesting later zo’n uitgesproken grensfunctie kreeg: dit was een plek waar verschillende machtsblokken elkaar raakten.

De echte omslag naar “moderne vesting” kwam in de 16e eeuw. Vanaf ongeveer 1544–1545 werd het oude kasteel vervangen en kreeg de bovenstad bastions en nieuwe wallen, in opdracht van keizer Karel V. Het ging niet meer om een burcht die een aanval moest doorstaan, maar om een vesting die artillerie kon weerstaan en zelf terug kon schieten. Vanaf dat moment hoort Montmédy in dezelfde traditie als andere grote vestingplaatsen langs de grens: bastions op de hoeken, grachten, een glacis en een systeem van schootsvelden.

Montmédy kwam in de 17e eeuw in Franse handen. De vesting werd in 1657 ingenomen na een beleg en in 1659 werd de streek officieel Frans via de Vrede van de Pyreneeën. Daarna werd de vesting verder uitgebouwd. Vauban is de naam die hier telkens terugkomt, vooral omdat hij Montmédy binnen de Franse grensverdediging wilde opnemen als volwaardige “place forte”.

Vauban werkte in Montmédy niet door alles opnieuw te tekenen, maar door het bestaande systeem te versterken en efficiënter te maken. Tijdens zijn campagnes werd onder meer een chemin couvert aangelegd langs de buitenzijde van de grachten, zodat soldaten zich beschermd konden verplaatsen. Er kwamen extra militaire gebouwen en kazernes en er werden kazematten in de grachten uitgewerkt. Onder meer onder de fronten van de bastions Connils en Saint-André. Dit zijn de details die je tijdens een wandeling over de wallen terugziet: de vesting is niet alleen een “rand” rond een stadje, maar een gelaagd systeem van buitenwerken, poorten en schuilruimtes.

Een bezoek aan Montmédy bestaat vooral uit een wandeling over en langs de vestingwerken. Je kunt een rondgang maken over bastions, wallen en delen van de gracht. Onderweg kijk je uit over de vallei en zie je hoe de vesting is opgebouwd. Bastions steken naar buiten uit, zodat verdedigers langs de buitenmuur konden schieten. Grachten en taluds maken een directe aanval lastiger. De gedekte weg en kazematten laten zien hoe soldaten zich konden verplaatsen en schuilen, en waar toegang en doorgangen werden gecontroleerd.

Loop het traject rustig. Dan vallen details op die je bij een snelle ronde mist: schietgaten, trappen, doorgangen en nissen, plus plekken waar muren elkaar afdekken. Ook de ligging speelt mee. Montmédy-Haut ligt op een heuvel, waardoor je vanaf verschillende punten op de vestingwerken ver over het dal en de omgeving uitkijkt.

.

Montmédy heeft meerdere grote oorlogen meegemaakt en dat zie je terug in de geschiedenis van de bovenstad. Een eerste zware test kwam na de Napoleontische periode. In 1815, na Waterloo, werd de vesting belegerd door geallieerde troepen. Dat beleg duurde van 16 juli tot 22 september 1815 en bracht zware schade toe aan de vesting. In de Frans-Pruisische Oorlog kreeg Montmédy opnieuw een harde klap. De plaats werd in december 1870 belegerd; in korte tijd werden duizenden granaten afgevuurd. De bovenstad werd zwaar beschadigd en een aantal belangrijke gebouwen ging verloren. Het stadhuis en de sous-préfecture werden vernietigd en zijn niet meer in Montmédy-Haut herbouwd.

Later kwam de tijd van het Séré de Rivières-systeem, waarin Frankrijk zijn grensverdediging opnieuw organiseerde. Montmédy werd in die periode opnieuw aangepast en versterkt, met werken die tussen 1874 en 1880 worden geplaatst. In de Eerste Wereldoorlog verloor Montmédy zijn militaire rol. Bij het uitbreken van de oorlog trok het garnizoen weg richting het frontgebied rond Verdun. Vanaf dat moment was Montmédy vooral een plaats met militaire gebouwen, maar zonder de functie waarvoor ze ooit waren gebouwd. Na de Tweede Wereldoorlog raakte Montmédy-Haut zelfs lange tijd bijna leeg, voordat er weer bewoning, ateliers en restauraties op gang kwamen.

Binnen de vesting ligt een klein stadje met woonhuizen, pleinen en voormalige kazernes. De sfeer is anders dan in een doorsnee Frans stadje: straten zijn smaller, gebouwen staan dichter op elkaar en je voelt dat de bovenstad lang een militair hart heeft gehad. Een deel van de bebouwing is gerestaureerd, maar je ziet ook panden die nog in herstel zijn. Een van de bezienswaardigheden is de Église Saint-Martin, herbouwd in de 18e eeuw, met twee vierkante torens en een interieur met drie beuken. De kerk ligt aan het centrale plein en past logisch in een citadel waar kerk en garnizoen eeuwenlang naast elkaar bestonden.

Montmédy-Haut heeft twee musea die de moeite van het bezoeken waard zijn.

• Het Musée de la Fortification legt uit hoe de vesting is opgebouwd en hoe het leven in een grensvesting werkte. Je krijgt context bij begrippen als bastion, kazemat, gedekte weg en glacis, maar ook bij het dagelijkse leven van soldaten en de evolutie van de vesting door verschillende regimes heen.
• Het museum rond Jules Bastien-Lepage is gewijd aan de 19e-eeuwse schilder die bekendstaat om naturalistische plattelandstaferelen. Dat museum geeft een ander perspectief op de streek: niet de grensvesting, maar het landelijke leven dat rond Montmédy en verder zuidelijk in de Meuse zo lang dominant was.

Bij een bezoek worden musea en wallencircuit vaak als één geheel aangeboden, waardoor je het verhaal van de citadel zowel buiten als binnen meekrijgt.

• Locatie: Montmédy-Haut (citadel), 55600 Montmédy (Meuse, Grand Est)
• Bezoeken: de vestingwerken en de bovenstad kun je te voet verkennen; openstelling van musea werkt met seizoensuren.
• Tijd: 2 tot 3 uur als je wallen en musea combineert; langer als je ook rustig door de bovenstad loopt.
• Parkeren: doorgaans in Montmédy-Bas of op aangewezen parkeerplekken rond de toegang tot Montmédy-Haut; reken op een korte klim of wandelstuk.