Searching for Utopia

Op de vestingwal van de citadel van Namen ligt een reusachtige zeeschildpad van brons, goudkleurig glanzend, met op zijn rug een man die de teugels vasthoudt. Het beeld heet Searching for Utopia en is van de Antwerpse kunstenaar Jan Fabre, geboren in 1958. Het staat op het Bonnet de Prêtre, de punt van het vestingterrein die over de stad uitkijkt, en is het hele jaar vrij te bekijken. Op de citadel staan borden met de naam van het werk, zodat je het vanaf de Esplanade zo kunt vinden.

Fabre maakte het werk in 2003 voor Beaufort, het kunstfestival langs de Belgische kust. De ruiter op de rug van het dier is een zelfportret van de kunstenaar. Hij zit er rustig bij, met de teugels losjes in de hand, terwijl het dier onder hem nauwelijks vooruitkomt. Dat is ook de gedachte erachter: de mens blijft zijn leven lang zoeken naar Utopia, maar komt er nooit aan. De keuze voor een zeeschildpad maakt dat letterlijk zichtbaar, want geen dier is zo traag op het land en zo behendig in het water. Van dichtbij zie je hoe gedetailleerd het gegoten is. Het schild bestaat uit afzonderlijke platen met naden ertussen, de poten hebben vinnen en de kop heeft een oog dat met dezelfde precisie is uitgewerkt als het gezicht van de ruiter. Het brons is zo gepolijst dat het bij zon goud lijkt en bij bewolking eerder messing.

Het beeld kwam in het voorjaar van 2015 naar Namen, als onderdeel van de tentoonstelling Facing Time, waarin werk van Fabre naast dat van de Naamse kunstenaar Félicien Rops werd gezet. Die tentoonstelling liep van 14 maart tot en met 30 augustus 2015 in het Musée Félicien Rops, en de schildpad was het beeldmerk ervan. Het was uitdrukkelijk een tijdelijke plaatsing. Toen de tentoonstelling afliep bleek de stad eraan gehecht en het publiek ook, en het beeld bleef staan. Inmiddels is het een van de meest gefotografeerde plekken van de stad en staat het op de citadel aangegeven als vast onderdeel van het bezoek.

Het exemplaar in Namen is niet hetzelfde beeld als dat in Nieuwpoort. Daar staat sinds 2003 een versie van hetzelfde werk, die na erosieschade in 2014 werd gerestaureerd en een beschermlaag bladgoud kreeg, en die sinds juli 2018 aan de Dienstweg Havengeul bij het centrum Ysara ligt. Wie beide kent ziet hetzelfde dier in een heel ander landschap: daar op het water aan de kust, hier op een grasberm boven een rivierdal. In de Ardennen zelf staat meer werk in de open lucht, van landschapskunst op de plateaus tot een streetartparcours in Verviers; dat staat bij elkaar op de pagina over kunst in de Ardennen.

Sinds 2022 hoort er een kanttekening bij. Jan Fabre werd op 30 april van dat jaar veroordeeld tot achttien maanden voorwaardelijk wegens grensoverschrijdend gedrag tegenover medewerkers van zijn gezelschap. In Namen ontstond daarop discussie over het beeld, en de oppositie diende een voorstel in om het weg te halen. De gemeenteraad wees dat voorstel af, maar de stad nam wel maatregelen. Het gezicht van de ruiter kreeg achttien maanden lang een zwarte band, even lang als de voorwaardelijke straf, de verlichting van het beeld ging ’s nachts uit, en er kwam een informatiebord bij het werk dat de veroordeling benoemt en het standpunt van de stad tegen gendergerelateerd geweld uitlegt. Dat bord blijft er volgens de stad staan, ook nu de straftermijn voorbij is. Wie voor de schildpad staat leest het dus mee.

Het beeld ligt op het Bonnet de Prêtre, het uiterste puntje van de citadel boven de samenvloeiing van Samber en Maas. Vanaf de Esplanade is het een paar minuten lopen over het terrein, en met de kabelbaan vanuit het centrum ben je er in acht minuten. Toegang tot het vestingterrein en tot het beeld is gratis en het hele jaar mogelijk; alleen de betaalde bezoeken op de citadel, zoals de ondergrondse gangen, hebben hun eigen tijden en tarieven. De plek is ook om een andere reden de moeite. Je staat er op de rand van de rots met de stad onder je, en je kijkt over de daken van de oude binnenstad naar de Maasvallei. Voor een foto van het beeld met de stad erachter sta je het beste aan de westkant, in de namiddag, als het brons de zon vangt.