De Gaume

De Gaume is de zuidelijkste streek van België en ligt in de provincie Luxemburg. Wie vanuit de Ardennen naar het zuiden rijdt merkt het verschil binnen een paar kilometer: het landschap wordt opener, de bossen maken plaats voor akkers en weiden, en de huizen zijn opgetrokken in okerkleurige steen met rode dakpannen in plaats van leisteen. De Gaume ligt lager dan het Ardense plateau en hoort landschappelijk bij Lotharingen. Virton geldt als de hoofdplaats van de streek.

De streek beslaat het zuiden van de provincie Luxemburg, tussen de Semois in het noorden en de Franse grens in het zuiden. In het oosten grenst de Gaume aan het Land van Aarlen, in het noorden aan de Ardennen. De toeristische dienst van de streek bestrijkt negen gemeenten: Chiny, Étalle, Florenville, Meix-devant-Virton, Musson, Rouvroy, Saint-Léger, Tintigny en Virton. Een groot deel daarvan valt ook binnen het Parc naturel de Gaume, een natuurpark van ruim 58.000 hectare met zijn zetel in Rossignol.

Historisch hoorde de Gaume bij het Groothertogdom Luxemburg. Pas in 1839, bij de opdeling van het groothertogdom, kwam de streek bij de toen nieuwe Belgische provincie Luxemburg. Een deel van hetzelfde taal- en cultuurgebied ligt tegenwoordig in Frankrijk, rond Montmédy en Carignan.

Het verschil met de Ardennen zit in de ondergrond. De Ardennen bestaan uit oude, harde leisteen die overal ongeveer even sterk is. De Gaume ligt op veel jongere lagen kalksteen, zandsteen en mergel, afgezet in een ondiepe zee, meer dan tweehonderd miljoen jaar geleden. Die lagen liggen niet horizontaal maar hellen flauw naar het zuiden, als een stapel scheefgezakte borden.

Harde en zachte lagen wisselen elkaar af, en de zachte slijten sneller weg. Waar een harde laag aan de oppervlakte komt en abrupt eindigt, blijft een langgerekte heuvelrug staan die aan de twee zijden heel verschillend is. De ene kant is een steile wand, de andere loopt kilometers lang zacht af. Zo’n scheve rug heet een cuesta.

In de Gaume liggen drie van die ruggen achter elkaar, met brede laagtes ertussen waar de Semois, de Vire en de Ton doorheen stromen. De steile kant kijkt steeds naar het noorden en is meestal bebost, want de bodem is daar dun en droog. De flauwe helling loopt naar het zuiden af, heeft rijkere grond en vangt de zon. Daar liggen dan ook vrijwel alle dorpen, akkers en boomgaarden.

Door die ligging heeft de Gaume een eigen microklimaat. De temperaturen liggen er gemiddeld 1 tot 3 graden hoger dan elders in de provincie Luxemburg. De lagere ligging speelt mee, en de beschutte zuidhellingen doen de rest.

Nergens is dat beter te zien dan in Torgny, helemaal in het zuiden. Op de zuidflank van de cuesta liggen daar drie wijngaarden: Le Poirier du Loup, Les Fouchères en L’Épinette. Boven het dorp ligt het natuurreservaat Raymond Mayné, een oude steengroeve die tot de eerste beschermde natuurgebieden van België hoort.

Torgny en Chassepierre staan allebei op de lijst van Les Plus Beaux Villages de Wallonie. Torgny kreeg die erkenning in 1996 en dankt hem aan de okerkleurige gevels, de rode daken en de ligging tegen de helling. Chassepierre ligt aan de Semois, met smalle straatjes die vanaf de kerk naar de rivier aflopen. In dat dorp is elk jaar in augustus een internationaal straattheaterfestival, een van de oudste van Europa.

De Gaume heeft een eigen keuken die je in de rest van de Ardennen niet tegenkomt.

Het bekendste gerecht is de pâté gaumais, een taart van gerezen deeg gevuld met varkensvlees. Het vlees ligt eerst achtenveertig uur in een marinade van witte wijn of azijn met sjalot, knoflook, laurier en tijm, en gaat daarna in het deeg de oven in. Sinds 9 oktober 2001 is de naam Europees beschermd: alleen een pastei die in de Gaume volgens het vastgelegde recept gemaakt is, mag zo heten. Een onafhankelijke instantie controleert dat. Je eet hem warm of koud, vaak met een salade erbij.

Het tweede streekgerecht is de touffaye, een winterschotel die vooral met Florenville verbonden is. Aardappelen sudderen minstens een uur in reuzel, samen met gerookt spek en worst, tijm en laurier. Je moet blijven roeren tot de aardappelen bruin kleuren zonder aan te branden. Een plaatselijke broederschap, de Sossons d’Orvaulx, bewaakt het recept.

Verder komen uit de streek de wijnen uit Torgny, het trappistenbier en de kaas van de abdij van Orval, en de bieren van Brasserie de Rulles in het gelijknamige dorp, in 2000 opgericht door Grégory Verhelst.

De bekendste bestemming is de abdij van Orval bij Villers-devant-Orval, met de ruïne van de middeleeuwse abdij, de kelders en de brouwerij. Bij Buzenol ligt Montauban, waar Keltische, Romeinse en middeleeuwse resten op één beboste heuvel bij elkaar liggen. Virton heeft het Musée gaumais over de streekgeschiedenis, gevestigd in een zeventiende-eeuws klooster. In Jamoigne staat het Château du Faing, en in Gérouville een oude linde met een rieten afdak eromheen.

De streek heeft ook een zwaar oorlogsverleden. In Ethe en Rossignol werd op 22 augustus 1914 gevochten tijdens de Slag der Grenzen, met veel burgerslachtoffers. In Rossignol staat daarover een herdenkingscentrum.

In de Gaume wordt van oudsher geen Waals gesproken maar Gaumais, een Lotharings dialect. Het is een langue d’oïl en verschilt duidelijk van het Waals dat ten noorden van de streek gesproken wordt. Het aantal sprekers loopt terug, maar de taal komt nog terug in plaatsnamen, in liederen en in het werk van streekverenigingen.

De Semois stroomt door het noorden van de streek, langs Chiny, Lacuisine en Florenville. Het traject van Chiny naar Lacuisine hoort bij de rustigere kajakroutes op de Semois: weinig stroomversnellingen, brede oevers en veel bos. Wandelaars vinden er lussen door de laagtes en over de cuestaruggen, met uitzichten die in de Ardennen zelf zeldzamer zijn omdat het daar dichter bebost is. Voor fietsers sluit de streek aan op de fietsknooppunten in de Ardennen.

Wie de Gaume liever met de auto verkent, kan de rondrit langs de Franse grens van de Gaume volgen.