De Famenne

De Famenne is de brede laagte die tussen de Condroz en de eigenlijke Ardennen door loopt, van de Maas bij Givet in het westen tot de Ourthe bij Aywaille in het oosten. Het is een landschap van weiden, houtwallen en dorpen van grijze steen, met bossen op de hoogtes eromheen. Wie vanuit het noorden de Ardennen binnenrijdt, steekt de Famenne bijna altijd over zonder het te merken.

Toch ligt hier een van de merkwaardigste stukken ondergrond van België. Langs de zuidrand van de streek loopt een smalle band kalksteen, de Calestienne, en daarin zit vrijwel alles waar de streek om bekendstaat: de grotten van Han, de grotten van Hotton, de grot van Lorette bij Rochefort en de geplooide rotswand midden in Durbuy. Sinds 2018 draagt het gebied als eerste van België de titel UNESCO Global Geopark.

De Famenne loopt van west naar oost over ongeveer 66 kilometer, van Givet aan de Franse grens tot Aywaille, en is gemiddeld zo’n 20 kilometer breed. De streek ligt daarmee over drie provincies verspreid: Namen, Luik en Luxemburg. In het noorden grenst de Famenne aan de Condroz, in het zuidoosten aan de Ardennen en in het westen aan de Fagne, waarmee hij geologisch één doorlopende laagte vormt. Die dubbele naam Fagne-Famenne kom je in beschrijvingen van het landschap dan ook vaak tegen.

Marche-en-Famenne geldt als de onofficiële hoofdstad van de streek. Verder liggen Rochefort, Hotton, Durbuy, Beauraing, Nassogne en Somme-Leuze in of tegen de Famenne aan, met daartussen tientallen dorpen die vrijwel allemaal uit dezelfde grijze steen zijn opgetrokken.

De naam gaat terug op de Paemani, een stam die hier voor de Romeinse tijd leefde en die door Caesar wordt genoemd. Landbouw, bosbouw en toerisme zijn nog altijd de drie pijlers van de streek, en dat zie je aan het landschap: veel grasland, weinig akker en overal bosjes en houtwallen op de perceelsranden.

Het verschil tussen de Famenne en haar buren zit volledig in de ondergrond. De Famenne zelf bestaat uit schist, een leisteenachtig gesteente dat in het Boven-Devoon is gevormd. Schist is zacht, verweert snel en houdt water vast. Daardoor is de streek uitgesleten tot een brede laagte, en daardoor is de grond er zwaar, kleiig en nat. Akkerbouw is er lastig, weiland niet, en dat verklaart waarom de Famenne een landschap van koeien, hagen en houtwallen is geworden in plaats van een graanstreek.

Langs de zuidrand ligt een heel andere strook: de Calestienne, opgebouwd uit kalksteen uit het Midden-Devoon. Die band is maar 2 tot 10 kilometer breed maar wel 130 kilometer lang, en kronkelt van Louveigné via Barvaux, Durbuy, Hotton, Marche-en-Famenne en Rochefort door tot in Frankrijk. Om die vorm heeft hij de bijnaam de slang gekregen.

Kalksteen lost op in licht zuur regenwater, en dat is precies wat de streek haar bezienswaardigheden heeft opgeleverd. Beken verdwijnen in de grond via zogeheten chantoirs, lopen kilometers ondergronds verder en komen verderop weer aan de oppervlakte. Sommige van die stelsels zijn meer dan tien kilometer lang. Onderweg hebben ze de grotten uitgesleten die nu bezocht kunnen worden.

Boven de grond levert de kalk nog iets anders op. Op de zuidhellingen liggen droge kalkgraslanden, warm en schraal, met orchideeën en andere planten die verder in België zeldzaam zijn. Ten zuiden van de Calestienne begint het oudere, hardere gesteente van de Ardennen, en daarmee ook meteen het hoogteverschil.

In 2018 kreeg het gebied als eerste in België het label UNESCO Global Geopark, onder de naam Famenne-Ardenne. Het geopark beslaat 911 vierkante kilometer en acht gemeenten: Marche-en-Famenne, Nassogne, Hotton, Durbuy, Tellin, Wellin, Beauraing en Rochefort. Het draait om de dalen van drie rivieren: de Lesse, de Lomme en de Ourthe.

Zo’n label is geen natuurreservaat en geen beschermd gebied. Het betekent dat het geologisch erfgoed van internationale betekenis is en dat de streek daar iets mee doet, met bewegwijzerde geowandelingen, informatieborden en samenwerking met plaatselijke producenten en horeca.

De belangrijkste geosites liggen allemaal op of tegen de kalkband. De grotten van Han, waar de Lesse ondergronds gaat en er ruim een kilometer verderop weer uit komt. De grotten van Hotton, bekend om hun fijne witte druipsteen. De grot van Lorette in Rochefort. Het Fond des Vaulx bij Marche-en-Famenne, een dal van vijftien hectare op vijf minuten van het centrum, met gouffres en kleine grotten. De geplooide rotswand La Falize midden in Durbuy, waar je de lagen kalksteen in één blik omhoog ziet buigen. En tot slot de megalieten van Wéris, die van een gesteente zijn gemaakt dat hier van nature voorkomt.

De vereniging Les Plus Beaux Villages de Wallonie telt vierendertig dorpen. Drie daarvan liggen in de Famenne, en ze liggen alle drie op korte afstand van elkaar.

Wéris hoort bij de gemeente Durbuy en staat sinds 1995 op de lijst. Het dorp ligt in een open kom tussen de dalen van de Ourthe en de Aisne, met de romaanse Sint-Walburgakerk uit de elfde eeuw als middelpunt, een versterkte hoeve uit de zeventiende eeuw en een reeks huizen van kalksteen en vakwerk uit de achttiende en negentiende eeuw. Dat het dorp ook het grootste megalietenveld van het land herbergt maakt het tot de bekendste van de drie.

Ny ligt in de gemeente Hotton, een paar kilometer van de Ourthe. Het is een klein en gesloten dorp: natuurstenen huizen die met de rug naar de weg staan, hoge tuinmuren, een forse kerktoren en een oprijlaan met bomen naar een oude hoeve. Er is nauwelijks nieuwbouw bijgekomen, waardoor het dorpsbeeld ongewoon gaaf is gebleven.

Sohier hoort bij Wellin en ligt op de overgang van de Famenne naar de Ardennen. Het is het meest agrarische van de drie, met een kerkje met leien torenspits, een monumentaal poorthek en veel bloemen langs de straten. Wie de drie op één dag wil doen, rijdt van Sohier via Marche naar Ny en Wéris in ongeveer een uur.

Bij Wéris ligt de grootste concentratie megalieten van België. Er staan twee dolmens van het type overdekte gang en daarnaast een reeks menhirs, verspreid over de velden aan weerszijden van het dorp. Ze dateren uit het neolithicum en zijn gemaakt van poudingue, een conglomeraatsteen waarin je de afzonderlijke kiezels nog kunt zien zitten.

Om de eigenlijke megalieten heen ligt nog een tweede laag: natuurstenen waaraan het volksgeloof betekenis heeft gegeven, met namen als de Pierre Haina, het Lit du Diable en de Pas-Bayard. Ze horen niet bij de neolithische aanleg maar zijn er onlosmakelijk mee verweven geraakt.

De Maison des Mégalithes in het dorp legt uit wat er bekend is over de mensen die de stenen hebben opgericht en waar de verschillende onderdelen liggen. Vanaf daar loopt een bewegwijzerde wandeling langs de megalieten die de dolmens en menhirs aan elkaar rijgt, door velden en bossen. De route is gratis en het hele jaar toegankelijk.

Marche-en-Famenne is met afstand de grootste plaats van de streek en het bestuurlijke en commerciële middelpunt. Het centrum is compact, met een winkelstraat, terrassen en gevels uit verschillende eeuwen door elkaar.

De stad heeft één moment in de Europese geschiedenis geschreven. Op 12 februari 1577 tekende don Juan van Oostenrijk hier het Eeuwig Edict, als voorwaarde om als landvoogd van de Nederlanden aan de slag te kunnen. Het edict regelde het vertrek van de Spaanse troepen uit de Zeventien Provinciën, bevestigde de privileges van de bevolking en beloofde dat protestanten niet langer vervolgd zouden worden, al bleef het katholieke geloof als enige erkend. Voor Holland en Zeeland weigerde don Juan die toezegging, waardoor de vrede maar kort duurde.

Vlak buiten de stad ligt het dorp Waha met de Saint-Étiennekerk, een van de gaafste voorbeelden van Maaslandse romaanse bouwkunst. De kerk werd in 1050 gewijd door prins-bisschop Théoduin van Beieren, en de wijdingssteen met die datum zit er nog altijd in. In 2004 en 2005 kreeg het schip zes glas-in-loodramen van Jean-Michel Folon, over het leven van de heilige Stefanus. Die combinatie van elfde-eeuwse muren en modern gekleurd glas maakt het bezoek de moeite waard.

In het centrum van Marche zit verder het Famenne & Art Museum in een roodbakstenen herenhuis, en aan de rand het Fond des Vaulx, waar je binnen een kwartier lopen vanuit de winkelstraat in een dal met gouffres en grotten staat.

Het bekendste product van de streek komt uit Rochefort. De abdij Notre-Dame de Saint-Remy werd rond 1230 gesticht als klooster voor cisterciënzerinnen en kwam in 1887 in handen van monniken uit Achel. Er wordt op het domein al sinds ongeveer 1595 gebrouwen, maar pas vanaf 1952 werd er genoeg gemaakt om te verkopen. De brouwerij zelf is niet te bezoeken; de trappist is wel in vrijwel elk café in de streek te krijgen. Onder dezelfde naam bestaat ook een trappistenkaas.

Verder is de Famenne vooral een streek van kleine producenten. Er is honing, er zijn hoevekazen en er is de Confiturerie Saint-Amour bij Durbuy, waar op ambachtelijke schaal confituur wordt gemaakt. Voor bier in bredere zin is er het overzicht van brouwerijen in de Ardennen.

Op de markten koop je het makkelijkst rechtstreeks bij de producent. De markt van Rochefort, de markt van Barvaux en de markt van Bomal zijn de drie grootste van de streek. Ardense ham en pâté vind je er naast groente, kaas en brood.

Wandelen is in de Famenne aantrekkelijker dan het vlakke voorkomen van de streek doet vermoeden, juist omdat je er telkens van het ene gesteente op het andere stapt. De lange route is de GRP 577, de Tour de la Famenne: een lus van 197 kilometer in zeven etappes die dwars door het geopark loopt, langs Marche-en-Famenne, Rochefort, Han-sur-Lesse, Wellin, Beauraing, Houyet en Hotton. Aan de oostkant is het stuk van de GR 57 tussen Wéris, Érezée en Hotton in de route opgenomen, waardoor het megalietenveld er nu bij hoort.

Voor een halve dag zijn er kortere klassiekers. De megalietenwandeling bij Wéris gaat langs de dolmens en menhirs door open velden. Het Fond des Vaulx bij Marche heeft een bewegwijzerd parcours van bijna drie kilometer met twaalf stopplaatsen, vlak bij het centrum. En rond Hotton en Ny lopen lussen door het bocagelandschap met de houtwallen die zo kenmerkend zijn voor de streek. Meer routes staan bij wandelen in de Ardennen.

Fietsen gaat hier makkelijker dan in de Ardennen zelf, want de laagte is grotendeels vlak. Famenne à Vélo is een knooppuntennetwerk van ongeveer 350 kilometer over zes gemeenten, met vijf thematische lussen: de Lessevallei, de megalieten, de kammen, het massief van Nassogne en de dorsale. Onderweg staan zo’n zestig adressen met het label Bienvenue Vélo.

De mooiste vrijliggende strook is RAVeL lijn 150 tussen Houyet en Jemelle bij Rochefort: 21,5 kilometer asfalt met een verwaarloosbaar hoogteverschil, langs de Lesse en door een tunnel van ruim vierhonderd meter bij Hour. Daarnaast loopt EuroVelo 5 door de streek, met etappes van Dinant naar Marche-en-Famenne en van Marche naar La Roche-en-Ardenne. Het volledige overzicht staat bij fietsen in de Ardennen.

Ondergronds is de streek op haar sterkst. De grotten van Han zijn de bekendste van België, met een tram die je naar de ingang brengt en een uitgang aan de Lesse; ernaast ligt het wildpark van Han. De grotten van Hotton zijn kleiner maar geologisch fijner, met dunne witte druipsteen langs een diepe spleet. De grot van Lorette in Rochefort heeft een zaal waarin een luchtballon wordt opgelaten om de hoogte te tonen. Een overzicht van alle bezoekbare holtes staat bij grotten en mijnen.

Bovengronds is er Malagne, Archéoparc de Rochefort, de opgegraven resten van een grote Gallo-Romeinse villa met reconstructies en ambachtsdemonstraties. Het kasteel Lavaux-Sainte-Anne bij Rochefort is een waterkasteel met ronde torens en drie museale afdelingen. RIVEO in Hotton laat het leven in en rond de rivier zien, met aquaria en een buitentuin.

Verder liggen er in de streek het kasteel van Durbuy met het Parc des Topiaires, de historische tram bij Érezée, het Hotton War Cemetery en de heiligdommen van Beauraing. Wie liever het water op gaat, kan kajakken op de Lesse of kajakken op de Ourthe.